De Elburgse 'kerkelijke' munt

Elburg was vroeger een welvarend vissersstadje aan de toenmalige Zuiderzee. Nu met de tegenwoordige afsluiting door de afsluitdijk en de inpoldering van grote delen van het wateroppervlak is Elburg gereduceerd tot een toeristenstadje. In de 14e eeuw is er op kleine schaal zilvergeld gemunt op naam van de hertogen Reinald II en Reinald III van Gelre. Mogelijk is in de eerste helft van de 16e eeuw kleingeld van de stad Utrecht te Elburg geklopt met een Gothische letter E om deze tegen een bepaalde waarde geldig te verklaren binnen Elburg.

In de vroege 17e eeuw zijn er te Elburg in opdracht van de kerkmeesters en met instemming van het stadsbestuur koperen halve duiten geslagen. Deze vroeg 17e eeuwse munt van Elburg was gevestigd in het Agnietenklooster wat tegenwoordig het museum is. In de korte periode van 1619-1621 is men er hier in geslaagd om toch een groot aantal typen halve duiten te slaan. Op de website van het Streekarchivariaat noordwest-Veluwe staan onder het deel "de vrijwillige rechtspraak" de volgende vermeldingen die te maken hebben met de muntslag: "de magistraat dezer stad heeft in erfpacht uitgedaan aan Henrick Wintgens des Paters doergaents mit den Reventer (refter), mitsgaders het huis en keuken daar den rector in gewoond heeft sampt den hof tegen de paterskeuken en het hoefken zuidw. achter de put waarvoor hij jaarlijks 50 daalder zal betalen, actum 3 sept. 1619". Een 2e vermelding handelt over hetzelfde maar heeft iets meer informatie: "de magistraat dezer stad hebben in erfpacht uitgedaan en verpachtet aan Henrick Wintgers die Patrie doergaents mitten Reventer (de doorgang naar de eetzaal van de Paters), mitsgaders het huis en de keuken daar de rector in gewoond heeft met de hof tegen de paterskeuken en een hoekje zuidw. achter de put, waarvoor hij jaarlijks 50 daalder moet betalen en zal hem geen schatting opgelegt worden, actum 3 sept. 1619".

Over het contract staat het volgende vermeld: "de kerkmeisteren deser stadt ten overstaan van de magistraat en met toedoen van de gesworen gemeensluiden zijn veraccordeert met den muntmeester Henrick Wijntgens om uit haeren naam te munten penningen mit alsodanige stempel als den gesworen stempelsnijder te snijden zal worden geordeniseert, welke 16 sullen gaan op 1 hollandsen ende gevalueerde stuiver wegende het stuk 24 asen wesende 212 1/8 stucken in 't Troysche marck gewichts, ter remedie van 10 stuck lichter ofte swaarder in elcker marck. En sullen die voorschreven penningen alleen haren cours hebben in deze stad en vrijheid, op sulke conditie dat niemant in een somme gelts meerder als den 16 en penninck zal geholden zijn te ontvangen en die ontvangers op comptoiren gansch geen aan die stad in haren ontvang der 50 ste penning. Edoch bij aldien deze stad hier en boven noch mit die penningen vervult ofte beswaart wordt, zo zullen die stempelen wederom ingetogen worden. Ende zal jaarlijks aan de kerkmeesters betalen zodanige somme als tussen beide partijen verdragen is sonder arglist, actum 3 sept. 1619". In het contract wordt duidelijk aangegeven dat er van deze muntjes 16 in een stuiver moesten gaan (is een penning) en dat er 212 1/8 stuks uit een mark moesten komen (is 1,16 gram per stuk) met een toegestane afwijking van 10 stuks meer of minder. De opbrengst uit de munt werd gebruikt voor herstelwerkzaamheden aan de kerk. Het Latijnse opschrift op de muntjes luidt dan ook: MONETA ECCLESI ELBORG. Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg. Ook stond er bij enkele types een waarde aanduiding op in de vorm van 16 1S (16 stuks is een stuiver). Deze waarde aanduiding is in het verleden wel foutief voor het jaartal 1618 aangezien. Op de andere zijde staat een stadspoort met torens en in de stadspoort ligt een leeuw. Ook wel eens beschreven als een stuk geschut of een ploeg.

Deze halve duiten zijn geslagen in een zestal hoofdtypen. Enkele hebben een waarde aanduiding en andere hebben het jaartal 1621. Doordat er weinig zijn geslagen van alle types is het een zeldzaam muntje geworden. Toch zijn er van elk hoofdtype minstens drie varianten bekend met betrekking tot verschillen in de tekst en onderbrekingspunten in de tekst. Dit duidt wel aan dat de stempels snel sleten en dat er dus veel stempels gebruikt moeten zijn. Bovendien werd er waarschijnlijk met meerdere stempels tegelijkertijd gewerkt. Er zal mogelijk niet veel muntpersoneel op deze munt gewerkt hebben omdat anders de kosten te groot zouden worden en de opbrengst van het munten nihil. Al op 3 november 1619 protesteerde het Hof van Gelderland tegen het munthuis in Elburg. De momber (procureur, een soort officier van justitie) Willem Everwijn moest gaan onderzoeken wat voor munt er geslagen werd, op wiens last en met welke instructie. Op 21 januari 1620 berichtten de Staten-Generaal aan de Staten van Gelderland dat de muntslag te Elburg moest stoppen. Deze lieten vervolgens de vroedschap van Elburg weten dat het verboden was om aldaar munt te slaan of te laten slaan. Het heeft mogelijk nog tot 1621 geduurd voordat de muntslag gestaakt werd want er bestaan exemplaren waarop het jaartal 1621 lijkt te staan. Per plakkaat van 24 december 1621 werden de
"Elburgse penninxkens" verboden gelijk met de minderwaardige stuivers van Kampen zonder jaartal (geslagen circa 1621).

Waarschijnlijk door de ophef over de muntslag zijn op verzoek van de gezworen gemeente van Elburg getuigenissen gegeven door twee muntgezellen die zijn terug gevonden in het rechterlijk archief van Kampen2. De getuigenissen zijn gedateerd 29 februari 1620. De eerste getuigenis is van de Overijsselse muntgezel Roelof Benier die verklaarde circa 2000 mark koper tot duiten te hebben vermunt (circa 424.000 stuks) samen met enkele andere Overijsselse muntgezellen. Op verzoek van de muntmeester had hij de boekhouding bijgehouden in verband met het uit te betalen muntloon. De tweede getuigenis is van de muntgezel Hans van Nuerenberch die verklaarde gewerkt te hebben met een schroefwerk, zeer opmerkelijk zo vroeg in de 17e eeuw en bovendien op een zo onbelangrijke munt als die van Elburg. Buiten duiten te hebben geslagen verklaarde hij voor 200 mark andere munten te hebben geslagen met op de ene zijde het wapen van de stad Elburg (stadspoortje) en op de andere zijde het Romeinse getal II. Dit is een directe verwijzing naar de munt van het type ELB.7. Hij wist te vertellen dat de muntmeester deze munten niet had uitgegeven maar had laten verwerken tot andere munten. Dat hij ze met stempels van reguliere duiten van Elburg heeft laten overslaan weten we nu uit een drietal terug gevonden overslagen waar nog delen van het andere munttype op te zien zijn. Het gewicht van de oorspronkelijke munt moet gelijk zijn geweest aan de halve duiten waardoor de hoeveelheid van 200 mark omgerekend kan worden naar circa 42.400 stuks. Tot nu is hiervan slechts 1 exemplaar terug gevonden die bij toeval niet is overslagen met een ander stempel.

Hendrik Wijntgens

De Elburgse muntmeester Hendrik Wijntgens was de zoon van Balthasar Wijntgens Sr. en Anna Vlemminck. Zij was de dochter van Jaspar Vlemminck die o.a. muntmeester te Nijmegen was geweest. Hendrik stamde uit een familie van muntmeesters want ook zijn vader en broers waren in het muntgebeuren werkzaam. Hendrik zelf was al muntmeester geweest van de Gelderse Statenmunt te Zutphen (1582-1583) en van de stedelijke munt van Zutphen (1604-1605). Hier werkte hij echter op naam van zijn minderjarige zoon Evert. Gedurende zijn muntmeesterschap voor de stedelijke munt te Zutphen was hij ook muntmeester van Overijssel (1590-1611). Tijdens zijn laatste jaren als muntmeester te Overijssel gaat hij in onderhandeling met de Duitse kreits te Düsseldorf. De dan ongeveer 53 jarige Hendrik stelt hen voor om een munt te openen in Huissen. Zij gaan hier op in en Hendrik is er vanaf maart 1611 werkzaam totdat de munt in januari 1613 op zijn initiatief wordt verplaatst naar Mühlheim. Zijn zoons Balthasar en Peter nemen daar het muntmeesterschap van hem over en Hendrik vertrekt naar Thorn waar hij in de jaren 1613-1614 voor de abdis van Thorn werkt. Mogelijk heeft hij hier zijn 2e vrouw Maria Goffijns (Geffens) van Thorn ontmoet. Vanwege zijn werkzaamheden in Thorn wordt hij in Roermond? gearresteerd en naar Brussel overgebracht. Hij is toch weer vrijgelaten want van 1619-1621 is hij muntmeester van Elburg. Als hij daar werkeloos wordt door de sluiting van het munthuis is hij ongeveer 64 jaar oud. Voor het laatst horen we in 1632 van Hendrik als hij op circa 75 jarige leeftijd op Texel komt te overlijden aan de pest samen met zijn 2e vrouw Maria Goffijns.

De familie Wijntgens moet nauwe banden hebben gehad met de rest van de familie Vlemminck. Hendrik Wijntgens zijn moeders had bijvoorbeeld een zuster, Catharina Vlemminck, die vanaf 1567 zelfstandig muntmeesterse was te Mühlheim en Kleef. Te Mühlheim is Maarten van Bossenhoven, de vader van Peter van Bossenhoven, van 1569-1571 haar adjunct. Zijn opvolger als adjunct te Mühlheim is de later tot de galg veroordeelde Anthonis van Eembrugge wiens stiefvader Hendrik Hanssen was. Deze namen zijn allen zeer bekend vanwege hun aandeel in de valsemunterij en hagemunterij die zij op verschillende plaatsen uitoefenden. Enkele leden uit de familie Wijntgens waren er echter ook niet vies van om als muntmeester te dienen voor diverse steden die helemaal geen of een dubieus muntrecht hadden. Hiervoor is Hendrik Wijntgens dan ook een keer opgepakt. Toch vinden we leden van het geslacht Wijntgens ook op de grote munthuizen terug zoals op de munt van West Friesland, Gelderland en Overijssel. Ook hebben enkele leden van de familie hoge posten bekleed zoals Melchior Wijntgens die Generaal der munt was (1597-1601).

Elburgse stadspoortje

Op de halve duiten van Elburg is een stadspoort afgebeeld. Het nu nog bestaande poortje in Elburg is de visserspoort, deze ziet er anders uit als op de munten. Het poortje op de halve duiten is waarschijnlijk alleen symbolisch bedoeld om het stedelijke karakter aan te geven. In de poort is een steen gemetseld waarop een poortje staat afgebeeld met het jaartal 1597.


ELB.1: (koper) halve duit.
(V.38.4 - vdW.1 - PW 1501)

VOORZIJDE:
Een dun uitgevoerde tulpkrans met daarin de tekst .1.6. MONETA ECCLES: ELBORG .1.S. (of variant). Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg, de afkorting 16 1S betekent 16 stuks is een Stuiver.

KEERZIJDE:
Een tulpkrans met daarin een stadspoort met torens. In de geopende poort ligt een leeuw.
 

Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.

        ZJ R3 (Ca. 1619)


Voorkomende voorzijde varianten:


VZ: A: .1.6. / MONETA / ECCLESIAE / ELBORCH / .1.S.
    B: .1.6. / MONETA / ECCLES / ELBORG / .1.S.
    C: .1.S. / MONETA / ECCLES / ELBORG / .1.6.
    D: .1.6. / MONETA / ECCLES: / ELBORG / .1.S.
    E: .1.6. / MONETA / ECCLES: / ELBORG. / .1.S.



Info:


Variant A (ZJ), Teylers museum (TMNK 08189).
Variant D (ZJ), particuliere collectie.

ZJ HNM TMH

Wettelijk voorschrift: geen. Er is een contract gesloten door de kerkmeesters op 3 september 1619 ten overstaan van het stadsbestuur. Uit de snede 212
1/8 stuks is circa 1,16 gram per stuk. Remedie 10 stuks per mark.

Dit type wordt in het algemeen als het eerste en oudste type gezien.


ELB.2: (koper) halve duit.(vdW.2 - PW 1502)

VOORZIJDE:
Een dun uitgevoerde tulpkrans met daarin de tekst .***. MONETA ECCLES: ELBORG .***. (of variant). Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg, nu zonder waarde aanduiding.

KEERZIJDE:
Een tulpkrans met daarin een stadspoort met torens, in de geopende poort ligt een leeuw. De tekening is van een andere uitvoering.
 

Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.

        ZJ R3 (Ca. 1619-1620)


Voorkomende voorzijde varianten:


VZ: A: .***. / MONETA / ECCLESIAE / ELBORG / .***.
    B: .***. / MONETA / ECCLES: / ELBORG / .***.
    C: .***. / MONETA / ECCLES: / ELBVRG / .***.



Info:


Variant B (ZJ), Teylers museum (TMNK 08188).

ZJ TMH DNB(2)

Wettelijk voorschrift: geen. Er is een contract gesloten door de kerkmeesters op 3 september 1619 ten overstaan van het stadsbestuur. Uit de snede 212
1/8 stuks is circa 1,16 gram per stuk. Remedie 10 stuks per mark.


ELB.3: (koper) halve duit.
(V.38.5 - vdW.3 - PW 1503)

VOORZIJDE:
Dikkere tulpkrans met daarin de tekst ... MONE ECCLE ELBV ... (of variant). Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg.

KEERZIJDE:
Een gekroond wapenschild met hierin de stadspoort met torens en liggende leeuw, het wapen wordt omgeven door een gedeeltelijke tulpkrans.
 

Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.

        ZJ R2 (Ca. 1620)

Bekende afslagen etc.

        ZJ X (zilver)


Voorkomende voorzijde varianten:


VZ: A: ... / MONE / ECCLE / ELBV / ...
    B: ... / MONE / ECCLE / ELBV / . onder in de krans een kruisje.
    C: MONE / ECCLE / ELBV



Info:


Variant A (ZJ), particuliere collectie.
Variant C (ZJ), particuliere collectie.

ZJ HNM TMH(5)

ZJ (zilver 2,2 gram) PW 1503.1

Wettelijk voorschrift: geen. Er is een contract gesloten door de kerkmeesters op 3 september 1619 ten overstaan van het stadsbestuur. Uit de snede 212
1/8 stuks is circa 1,16 gram per stuk. Remedie 10 stuks per mark.


ELB.4: (koper) halve duit.
(vdW.4 - PW 1504)

VOORZIJDE:
Dikkere tulpkrans met daarin de tekst .. MONE ECCLE ELBV . (of variant). Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg.

KEERZIJDE:
Een gekroond wapenschild met een brede kroon, ongeveer ter breedte van het wapenschild. In het wapenschild staat de stadspoort met drie kleine torens en liggende leeuw in een soberder uitvoering zonder perspectief. Het wapen wordt omgeven door een gedeeltelijke tulpkrans.
 

Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.

        ZJ R3 (Ca. 1620)


Voorkomende voorzijde varianten:


VZ: A: ... / MONE / ECCLE / ELBV / .
    B: ... / MONE / ECCLE / ELBV / ...


Info:


Variant A (ZJ), Teylers museum (TMNK 08194).
Variant B (ZJ), afbeelding PW 1504.

ZJ
particuliere collectie

Wettelijk voorschrift: geen. Er is een contract gesloten door de kerkmeesters op 3 september 1619 ten overstaan van het stadsbestuur. Uit de snede 212
1/8 stuks is circa 1,16 gram per stuk. Remedie 10 stuks per mark.


ELB.5: (koper) halve duit.
(vdW.5 - PW 1505)

VOORZIJDE:
Een tulpkrans met daarin de tekst . MONE ECCLE ELBV . (of variant). Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg.

KEERZIJDE:
Een gekroond wapenschild met nu weer een klein kroontje. In het wapen de stadspoort met torens en liggende leeuw in een mooiere uitvoering als het vorige type. Het wapen wordt omgeven door een gedeeltelijke tulpkrans.




Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.


        ZJ R3 (Ca. 1620-1621)


Voorkomende voorzijde varianten:


VZ: A: . / MONE /ECCLE / ELBV / .
    B: . / MONE /ECCLE / ELBV
    C: ... / MONE /ECCLE / ELBV /...
    D: ... / MONE /ECCLE / ELBV
    E:   / MONE /ECCLE / ELBV
    F: . / MONE /ECCLE / ELBV / .
    G: . / MONO /ECCLE / ELBV / .
    H: .. / MON /ECCL. / ELB.


    1: Boven en opzij 4 puntjes in de bladerkrans.
    2: Onder en boven 4 puntjes en opzij 2 rondjes in de krans.
    3: Boven en onder een rozet en opzij 2 rondjes in de krans.
    4: Nu onder, boven en opzij een rozetje in de krans.


Info:


Variant E3 (ZJ), Teylers museum (TMNK 08192).
Variant D3 (ZJ), afbeelding VCLS 30 nr.168.

ZJ DNB


Wettelijk voorschrift: geen. Er is een contract gesloten door de kerkmeesters op 3 september 1619 ten overstaan van het stadsbestuur. Uit de snede 212
1/8 stuks is circa 1,16 gram per stuk. Remedie 10 stuks per mark.


ELB.6: (koper) halve duit.
(V.38.6 - vdW.6 - PW 1506)

VOORZIJDE:
Een tulpkrans met daarin de tekst .. MON. ECCL. ELB. 1621 (of variant). Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg, nu met het jaartal 1621.

KEERZIJDE:
Een gekroond wapenschild met een andere kroon en wapen. In het wapen de stadspoort met torens en liggende leeuw in een andere uitvoering als het vorige type. Het wapen wordt omgeven door een gedeeltelijke tulpkrans.



Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.

        1621 R3


Voorkomende voorzijde varianten:


VZ: A: .. / MON. / ECCL. / ELB. / 1621. / ..
    B: . / MON. / ECCL: / ELB. / 1621
    C: ... / MON. / ECCLE. / ELB. / 1621



Info:


Variant A (ZJ), Teylers museum (TMNK 08198).
Variant C (ZJ), afbeelding PW 1506.

ZJ HNM TMH DNB

Wettelijk voorschrift: geen. Er is een contract gesloten door de kerkmeesters op 3 september 1619 ten overstaan van het stadsbestuur. Uit de snede 212
1/8 stuks is circa 1,16 gram per stuk. Remedie 10 stuks per mark.

Waarschijnlijk door de ophef over de muntslag zijn op verzoek van de gezworen gemeente van Elburg getuigenissen gegeven door twee muntgezellen die zijn terug gevonden in het rechterlijk archief van Kampen2. De getuigenissen zijn gedateerd 29 februari 1620. De tweede getuigenis, van de muntgezel Hans van Nuerenberch, spreekt over duiten met daarop het cijfer 16 en nog een ander teken. Kees Schilder beschrijft dit in zijn artikel als een geschreven letter n. Mogelijk werd hier bedoeld 16 SI, 16 stuks is een stuiver in plaats van het jaartal 1621. De vermelding kan ook betrekking hebben gehad op het type ELB.1 waar ook het cijfer 16 op staat en de aanduiding IS.



ELB.7: (koper) twee obolen, muterken of halve duit.(V.- - vdW.- - PW.-)

VOORZIJDE: Stadspoortje van Elburg met een liggende leeuw in de toegang.

TEKST: MONETA . ECCLES . ELBORG Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg.

KEERZIJDE: Twee Romeinse cijfers I binnen een tulpkransje.

TEKST: DVO OBLV(of Y) VET MVTER. Dit kan met enig voorbehoud verklaard worden als: twee obolen (of) oude muter.
 

Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.

   ZJ U (Ca. 1619-1621)


Voorkomende voorzijde varianten:

VZ: A: MONETA ( ) ECCLES ( ) ELBORG( )

KZ: a: + DVO . OBLV(Y) . VET . MVTER


Info:

Variant Aa (ZJ), een exemplaar bekend geworden in particulier bezit.

ZJ particuliere collectie

Voorschrift: in het contract van de kerkmeesters van 3 september 1619 met muntmeester Wijntgens wordt geen melding gemaakt van dit type muntjes.

Deze muntjes zijn vermoedelijk op enkele exemplaren na als grondstof gebruikt voor de halve duiten van het bekende Elburgse type. Er zijn nu tenminste drie halve duiten bekend die zijn overslagen op dit onbekende muntje. Een exemplaar via het KPK en twee exemplaren gemeld in particulier bezit. Het exemplaar gemeld bij het KPK is minder goed leesbaar en in eerste instantie leek het er op dat op beide zijden van de munt, net buiten de tulpkrans, de tekst MONETA ECCLE(SIA) ELBORG(EN) was te lezen. Op het tweede bekende exemplaar, welke beter leesbaar is, bleek dit voor één zijde te kloppen. Op de andere zijde leek echter een andere tekst te staan, duidelijk leesbaar zijn hier de letters BLV (of BLY) en MV. Hier en daar zijn meer delen van letters te zien maar waren slecht interpreteerbaar. Met de vondst van het oorspronkelijke muntje kan deze tekst nu bevestigd worden en geheel worden aangevuld.

De drie bekende overslagen lijken stempelgelijk en blijken te behoren tot het type ELB.3. Hiervan is ook ooit een variant beschreven waarbij men een kruisje in de tulpkrans beschrijft. Mogelijk betrof het hier ook een overslagen exemplaar? Zie hier de afbeelding van een onlangs bekend geworden derde exemplaar.

De voorzijde van dit nieuw ontdekte type heeft het bekende stadspoortje met een liggende leeuw in de toegang. Daar om heen de tekst MONETA . ECCLES . ELBORG, kerkelijke munt van Elburg. De keerzijde met de twee Romeinse cijfers I binnen een tulpkransje doet denken een de 2 heller muntjes van Kleef uit globaal dezelde periode. De tekst DVO OBLV(of Y) VET MVTER kan dankzij reactie van een bezoeker aan de site en met hulp van het muntenbodemvondsten forum met enig voorbehoud verklaard worden als: twee obolen (of) oude muter. DVO (duo) verwijst naar de waarde aanduiding II. OBLV (of Y) naar obolen (obolus), VET naar het Latijnse vetera/veteris en MVTER betekent dat men dit muntje als muterken aanduidde. Een obool was in de middeleeuwen een halve penning dus 2 obolen was een penning. Het muntje moest dan doorgaan voor een halve duit. Alleen de naam muter is hier dan misleidend want de muter was in de 15e eeuw een muntje ter waarde van 1/6 stuiver. In de encyclopedie van munten en bankbiljetten wordt een muter als volgt beschreven: begin citaat "muter, oorspronkelijk de naam van een Kleefs zilveren muntje dat ook in de oostelijke Nederlanden circuleerde. De naam ging over op soortgelijke munten van de stad Utrecht ter waarde van 2 wit of 1/6 stuiver, geslagen sinds 1477 en op munten van Karel van Egmond, hertog van Gelre (1492-1538) eveneens van 1/6 stuiver of 4 grootjes, geslagen sinds 1496". einde citaat. In een interessant artikel van Theo Nissen1 over rekengeld bij de cijnsheffingen blijkt dat hier o.a de obool of obolus en het moircken of muerken nog als rekenmunt voorkwamen. De obool stond voor een halve waarde en het muerken was de Zuid-Nederlandse benaming voor 1/16 stuiver of Hollandse penning. Op dit muntje lijkt dus de waarde in twee verschillende cryptische omschrijvingen te zijn aangegeven. Twee obolen als optellingen van 2 halve penningen tot 1 penning (halve duit) en met muter als vreemde schrijfwijze voor muerken.

Waarschijnlijk door de ophef over de muntslag zijn op verzoek van de gezworen gemeente van Elburg getuigenissen gegeven door twee muntgezellen die zijn terug gevonden in het rechterlijk archief van Kampen2. De getuigenissen zijn gedateerd 29 februari 1620. Een van de getuigenissen is van de muntgezel Hans van Nuerenberch die verklaarde voor 200 mark andere munten te hebben geslagen met op de ene zijde het wapen van de stad Elburg (stadspoortje) en op de andere zijde het Romeinse getal II. Dit is een directe verwijzing naar deze munt van het type ELB.7. Hij wist te vertellen dat de muntmeester deze munten niet had uitgegeven maar had laten verwerken tot andere munten. Dat hij ze met stempels van reguliere duiten van Elburg heeft laten overslaan weten we nu uit een drietal terug gevonden overslagen waar nog delen van het andere munttype op te zien zijn. Het gewicht van de oorspronkelijke munt moet gelijk zijn geweest aan de halve duiten waardoor de hoeveelheid van 200 mark omgerekend kan worden naar ca. 42.400 stuks. Tot nu is hiervan slechts 1 exemplaar terug gevonden die bij toeval niet is overslagen met een ander stempel. Waarom dit muntje vervangen is door de andere typen blijft deels duister. De muntjes waren bedoeld als een soort armengeld, uitgegeven door de kerkmeesters. De winkeliers die ze aannamen konden ze inruilen bij hen voor regulier geld. De uitvoering van het muntje zou dus niet belangrijk hoeven te zijn zolang men er in Elburg maar bekend mee was. Mogelijk verwachte men problemen met de vreemde benamingen die er op stonden zoals de namen OBOOL en MVTER. Een andere mogelijkheid is dat men op aandringen van muntmeester Wijntgens is overgestapt op een ander type. Hij had misschien andere plannen met de muntjes zoals ze stiekem ook elders in de omloop te brengen maar dan niet als halve duit maar als hele duit. Dit type was daar ongeschikt voor omdat het niet leek op wat toen aan duiten in omloop was. Daarom is mogelijk het andere type geslagen en werd dit type snel ingetrokken en overslagen met nieuwe stempels. Van deze overslagen exemplaren zijn in ieder geval 3 exemplaren bekend, zie hoger op deze pagina voor een overslagen exemplaar. Mede door de bekend geworden getuigenis kan dit muntje vrij nauwkeurig gedateerd worden in de periode september 1619 tot februari 1620.

 

ELB.8: (koper) halve duit.(vdW.- - PW -)

VOORZIJDE:
Tulpkrans met daarin de tekst ... MONE / ECCLE / ELBV / . (of variant). Dit betekent: kerkelijk geld van Elburg.

KEERZIJDE:
Een gekroond wapenschild met een brede kroon, ongeveer ter breedte van het wapenschild. In tegenstelling tot type ELB.4 heeft het wapenschild een stadspoort met perspectief en een breed midden gebouw in de poort. Het wapen wordt omgeven door een gedeeltelijke tulpkrans.
 

Hendrik Wijntgens, geen muntmeesterteken op deze munten.

        ZJ R3 (Ca. 1620)


Voorkomende voorzijde varianten:


VZ: A: ... / MONE / ECCLE / ELBV / .



Info:


Variant A (ZJ), particuliere collectie.

ZJ particuliere collectie

Wettelijk voorschrift: geen. Er is een contract gesloten door de kerkmeesters op 3 september 1619 ten overstaan van het stadsbestuur. Uit de snede
212 1/8 stuks is circa 1,16 gram per stuk. Remedie 10 stuks per mark.

Dit type was niet goed in te passen bij de typen die tot nu toe bekend of beschreven waren. Het wapenschild heeft een brede kroon die ongeveer net zo breed is als het wapenschild. Het enige andere type dat ook een dergelijke kroon heeft is het type ELB.4. Dat type heeft echter een afwijkende stadspoort zonder perspectief en met drie smalle torentjes. Deze poort heeft wel perspectief en een breed middengebouw.


1: Theo Nissen, CALCULATIS, rekengeld bij de cijnsheffing in oostelijk Noord-Brabant (13e - 18e eeuw). Jaarboek voor munt en penningkunde 93/94 - 2006/2007 blz.135-202.

2: Gepubliceerd door Kees Schilder in De Beeldenaar van november/december 2009 blz.261/262 in het artikel 'een andere kijk op duiten van Elburg'.